Kỹ thuật phục chế hoa văn chạm khắc nhà thờ họ cổ

Chia sẻ:

Trong những nhà thờ họ cổ, các mảng hoa văn chạm khắc trên gỗ không đơn thuần là chi tiết trang trí. Rồng, phượng, hoa lá, tứ quý, mây nước hay các đường triện được tạo tác trên vì kèo, kẻ, bẩy, cửa bức bàn, ván gió… đều góp phần thể hiện đặc trưng kiến trúc và dấu ấn của từng thời kỳ. Vì vậy, khi hoa văn bị nứt, mục, mối mọt hoặc mất một phần, việc phục chế cần được thực hiện rất thận trọng. Mục tiêu không phải là làm cho cấu kiện “mới như mới”, mà là khôi phục phần cần thiết nhưng vẫn tôn trọng hình dáng, chất liệu và dấu tích vốn có. Đây cũng là nguyên tắc quan trọng trong công tác bảo quản, tu bổ các công trình có giá trị di sản. Kỹ thuật phục chế hoa văn chạm khắc nhà thờ họ cổ vì thế cần được thực hiện dựa trên hiện trạng thực tế, đặc điểm hoa văn nguyên bản và kỹ thuật chạm khắc truyền thống.

1. Khảo sát hiện trạng trước khi phục chế

Đây là bước quyết định phương án xử lý. Người thợ không nên nhìn vào phần hoa văn bị mất rồi chạm lại ngay, bởi một chi tiết nhỏ cũng có thể liên quan đến bố cục của cả mảng trang trí.

Trước tiên cần kiểm tra:

• Hoa văn còn nguyên bao nhiêu phần
• Vị trí nào bị nứt, mục hoặc mối mọt
• Phần chạm bị mòn nông hay đã mất hoàn toàn
• Cấu kiện phía sau còn chắc hay đã suy yếu
• Màu gỗ, lớp sơn hoặc lớp phủ bề mặt còn lại như thế nào
• Có mẫu hoa văn tương đồng nào ngay trên công trình để đối chiếu hay không

Đặc biệt, nên chụp ảnh và ghi lại kích thước, tỷ lệ, hướng vân gỗ và hình dạng hoa văn trước khi can thiệp. Với công tác tu bổ di tích, hồ sơ hiện trạng và bản vẽ chi tiết là cơ sở quan trọng để xác định phương án bảo quản, tu bổ và phục hồi.

2. Phân loại mức độ hư hỏng của hoa văn

Không phải hoa văn nào cũng cần tháo ra hoặc chạm lại toàn bộ. Tùy mức độ hư hỏng, có thể chia thành ba trường hợp chính.

• Hoa văn còn tốt: chỉ bị bụi bẩn, bạc màu hoặc có một vài vết nứt nhỏ. Với trường hợp này, ưu tiên làm sạch, xử lý bề mặt và gia cố thay vì chạm lại.
• Hoa văn hư hỏng một phần: một số cánh hoa, đầu rồng, đường mây hoặc chi tiết nhỏ đã bị mất. Người thợ có thể phục hồi từng phần dựa trên những chi tiết còn nguyên và mẫu đối xứng.
• Hoa văn mất nhiều hoặc mất hoàn toàn: cần tìm cứ liệu để phục hồi. Có thể dựa vào phần hoa văn còn lại trên cùng cấu kiện, các cấu kiện tương đồng trong công trình hoặc tài liệu hình ảnh trước đó. Nếu không đủ cơ sở, không nên tự ý sáng tạo hoa văn mới rồi coi đó là chi tiết nguyên bản.

Trong kỹ thuật tu bổ, việc phục chế thành phần bị hỏng hoặc mất về nguyên tắc phải dựa trên nguyên mẫu về chất liệu, hình thức và kỹ thuật phù hợp.

*** Xem thêm: Mẫu hoa văn trang trí nhà thờ đẹp bạn nên biết

3. Làm sạch và xử lý nền gỗ trước khi chạm sửa

Sau khi xác định phương án, bề mặt gỗ cần được vệ sinh cẩn thận. Bụi, mạng nhện, lớp bám bẩn hoặc phần gỗ mục phải được loại bỏ nhưng không được làm tổn hại đến những đường chạm còn nguyên. Đối với cấu kiện có dấu hiệu mối mọt, cần xử lý nguyên nhân trước khi phục chế hoa văn. Nếu chỉ chạm lại phần bị mất mà không xử lý phần gỗ bên trong, tình trạng hư hỏng có thể tiếp tục phát triển. Một nguyên tắc quan trọng là không vội thay gỗ khi cấu kiện vẫn còn khả năng bảo tồn. Chỉ những phần thực sự suy yếu hoặc mất khả năng sử dụng mới nên tính đến phương án nối vá, thay cốt hoặc thay một phần. Các định mức kỹ thuật hiện hành về tu bổ cấu kiện gỗ cũng phân biệt những hình thức như nối vá, thay cốt, nối mộng và các phương án xử lý từng phần.

4. Phục hồi hoa văn bằng cách lấy mẫu nguyên bản

Đây là công đoạn đòi hỏi tay nghề cao nhất. Nếu một bên của cấu kiện còn nguyên hoa văn trong khi bên còn lại bị mất, người thợ có thể sử dụng phần còn lại làm mẫu đối chiếu về tỷ lệ, đường nét và bố cục. Tuy nhiên, không nên sao chép máy móc từng đường chạm nếu phần gỗ nguyên bản đã bị biến dạng theo thời gian.

Với hoa văn phức tạp, cần xác định trước:

• Đường nét chính và phụ
• Chiều sâu của nét chạm
• Độ nổi của từng lớp
• Hướng chuyển động của hoa văn
• Tỷ lệ giữa các chi tiết
• Điểm tiếp giáp giữa phần cũ và phần phục hồi

Sau khi xác định mẫu, thợ có thể dùng dụng cụ đo, phác nét trực tiếp hoặc tạo mẫu trung gian trước khi tiến hành chạm. Những chi tiết quan trọng nên được kiểm tra nhiều lần để tránh tình trạng phần mới có tỷ lệ quá lớn hoặc quá sắc nét so với phần cũ. Nghệ thuật chạm khắc trên kiến trúc gỗ truyền thống vốn rất đa dạng, có thể xuất hiện trên đầu dư, bẩy, kẻ, rường, ván gió, cánh gà và nhiều cấu kiện khác. Vì vậy, phục chế cần hiểu được cấu trúc của hoa văn chứ không chỉ sao chép hình dáng bên ngoài.

5. Ghép và xử lý phần hoa văn bị mất

Với những vị trí mất một phần nhỏ, có thể lựa chọn phương án bổ sung gỗ mới vào đúng vùng hư hỏng, sau đó tạo hình và chạm nối với phần hoa văn cũ. Điểm khó nhất nằm ở mối tiếp giáp. Nếu đường nối quá rõ, phần phục chế sẽ bị tách biệt khỏi cấu kiện nguyên bản. Ngược lại, nếu cố làm cho phần mới hoàn toàn giống cũ bằng cách “giả cổ” quá mức, công trình có thể mất đi sự trung thực của quá trình phục hồi. Do đó, phần bổ sung cần đạt sự hài hòa về hình thức nhưng vẫn có khả năng nhận biết khi cần thiết. Trong thực tế phục dựng kiến trúc gỗ, việc thay thế một số cấu kiện bị mối mọt và chạm lại hoa văn bị mất là giải pháp có thể được áp dụng tùy trường hợp; cách xử lý màu sắc phần gỗ mới cũng cần được cân nhắc thay vì mặc định làm giả cổ.

6. Hoàn thiện nhưng không làm mất dấu tích cũ

Sau khi phục hồi, bề mặt cần được xử lý để phần mới không trở thành một mảng quá nổi bật. Tuy nhiên, mục tiêu không phải là phủ màu thật đậm hoặc tạo vết cũ giả để toàn bộ cấu kiện trông như vừa được khai quật. Đặc biệt với công trình có giá trị lịch sử, việc phục chế cần tôn trọng tính nguyên gốc và tính chân xác. Luật Di sản văn hóa hiện hành nhấn mạnh việc phục chế phải dựa trên cứ liệu khoa học, lịch sử và kỹ thuật phù hợp; đồng thời ưu tiên vật liệu, kỹ thuật truyền thống khi thực hiện. Vì vậy, lớp hoàn thiện nên được lựa chọn sau khi đánh giá toàn bộ cấu kiện, thay vì chỉ tập trung làm cho phần chạm mới giống màu phần cũ.

*** Xem thêm: Gợi ý những mẫu hoa văn trên nóc nhà từ đường mới nhất

7. Ba điều không nên làm khi phục chế hoa văn nhà thờ họ cổ

Thứ nhất, không chạm mới toàn bộ khi hoa văn cũ vẫn còn khả năng bảo tồn. Mỗi đường chạm còn lại đều có giá trị tham chiếu.

Thứ hai, không tự ý thay đổi hình dáng hoa văn. Một chi tiết được “làm đẹp” theo gu hiện đại có thể khiến tổng thể mất đi đặc điểm vốn có.

Thứ ba, không xử lý riêng hoa văn mà bỏ qua cấu kiện. Nếu gỗ phía dưới còn mối mọt, mục ruỗng hoặc mất liên kết, việc phục hồi lớp chạm chỉ mang tính tạm thời.

Đối với nhà thờ họ lâu năm, gia chủ nên ưu tiên khảo sát toàn bộ cấu kiện trước khi quyết định chạm lại, thay gỗ hay phục hồi từng phần. Nếu công trình có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc thuộc diện di tích, phương án tu bổ cần được thực hiện theo hồ sơ và yêu cầu chuyên môn tương ứng.

Vietnamarch cung cấp giải pháp thiết kế thi công nhà thờ họ và phục hồi nội thất gỗ truyền thống, trong đó chú trọng việc khảo sát hiện trạng, lựa chọn vật liệu và xử lý các chi tiết chạm khắc phù hợp với kiến trúc nhà thờ họ. Với những công trình cần giữ lại hoa văn cũ, việc đánh giá từng cấu kiện trước khi thi công giúp hạn chế thay mới không cần thiết và bảo tồn tốt hơn giá trị thẩm mỹ truyền thống.

Hotline: 0904.202.880